Tác giả: Đặng Vũ Cảnh Linh  

Năm xuất bản: 2002
Nhà xuất bản: Lao động và Xã hội

Kết cấu nội dung : 3 chương /

13 tiểu mục chính

Số trang : 259 trang

Phát hành :sách đã phát hành hết

Cuốn sách Vị Thành Niên và Chính Sách đối với Vị Thành Niên của tác giả Đặng Vũ Cảnh Linh là sự tổng hợp kết quả nghiên cứu khoa học về Vị thành niên từ đề tài cấp Bộ do Uỷ Ban Bảo Vệ và Chăm Sóc Trẻ Em chủ trì từ tháng 1 năm 2001 đến tháng 1 năm 2002, trong đó Ths. Đặng Vũ Cảnh Linh được giao nhiệm vụ thiết kế công cụ , chỉ đạo toàn bộ điều tra, khảo sát, anh cũng là người trực tiếp xử lý, phân tích số liệu và viết báo cáo chính đề tài. Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong nội dung của cuốn sách dựa trên quá trình phân tích của Ths. Đặng Vũ Cảnh Linh từ 2107 đối tượng vị thành niên 13 đến 18 tuổi thuộc nhiều nhóm xã hội khác nhau sinh sống trên địa bàn thành phố Hà Nội , T/P Hồ Chí Minh, một số khu vực nông thôn đồng bằng sông Hồng, khu vực nông thôn miền Trung và miền núi, các số liệu phỏng vấn sâu các đối tượng là cán bộ lãnh đạo, quản lý, các cơ quan đoàn thể, các thầy cô giáo và cha mẹ vị thành niên và các nguồn tài liệu thống kê trong và ngoài nước liên quan đến vị thành niên. Sau khi đề tài nghiệm thu xuất sắc, năm 2002, nhóm nghiên cứu đã đề nghị Lãnh đạo Uỷ Ban Dân số - Gia đình và Trẻ em cho phép sửa chữa và xuất bản báo cáo chính đề tài, đứng tên người biên soạn là Ths. Đặng Vũ Cảnh Linh.

TÓM TẮT NỘI DUNG CHÍNH
Vị thành niên một giai đoạn ngắn ngủi nhưng lại hết sức quan trọng đối với cuộc đời của mỗi con người. Đó là giai đoạn chuyển tiếp giữa con người với tư cách là trẻ thơ cần được bảo vệ chăm sóc và giáo dục sang con người với tư cách là những công dân trưởng thành có thể chịu trách nhiệm trước xã hội và luật pháp về mọi hành vi của mình.
Sinh ra và lớn lên trong thời kỳ đổi mới và trong nền kinh tế thị trường, vị thành niên Việt Nam ngày nay đang đứng trước trước nhiều vấn đề mới mẻ, phức tạp, những thuận lợi và khó khăn, những nguy cơ và thách thức, các em cần phải làm gì để có nhận thức, thái độ và hành vi đúng đắn, phát huy được khả năng và trí tuệ của mình đóng góp vào sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá và để trở thành những chủ nhân thực sự của tương lai đất nước.
Về kết cấu nội dung cuốn sách bao gồm 3 chương tập trung mô tả thực trạng đời sống của vị thành niên hiện nay trong các khía cạnh : học tập, lao động, sinh hoạt, vui chơi giải trí, sự phát triển về thể chất và tinh thần, phân tích các chính sách và cơ chế thực hiện các chính sách bảo vệ, chăm sóc và giáo dục vị thành niên, đề xuất các khuyến nghị và giải pháp hợp lý để hoàn thiện các chính sách và phát huy tính năng động, sáng tạo của vị thành niên trong thế kỷ 21.
Chương I : làm rõ các vấn đề lý luận, lý thuyết liên quan đến khái niệm vị thành niên, phân tích sự khác biệt trong cách tiếp cận vị thành niên dưới góc độ của các khoa học và các chính sách: luật pháp, sinh học, tâm lý học, xã hội học...phân tích những quan điểm chủ trương chung của Đảng và nhà nước về vị thành niên từ đó làm định hướng cơ bản cho việc hoàn thiện khung lý thuyết đối với nghiên cứu vị thành niên.
Chương II bao gồm 8 tiểu mục chính mô tả và phân tích thực trạng đời sống và hoạt động của vị thành niên cụ thể như sau :
Tiểu mục I, dựa trên các số liệu của Tổng Điều Tra Dân Số năm 1999 và số liệu thống kê về lao động việc làm của Bộ Lao Động- Thương Binh và Xã Hội, mô tả và làm rõ những đặc điểm dân số và cơ cấu nhân khẩu học của vị thành niên. Những kết quả phân tích chung cho thấy vị thành niên là nhóm dân số trẻ, tương đối đông, có nhiều tiềm năng phát triển, có thể cung ứng đủ nguồn nhân lực cho sự nghiệp công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước.
Tuy nhiên qua sự phân tích cũng cho thấy cơ cấu dân số của vị thành niên vẫn còn nhiều điểm bất cập như : tỷ nam nữ không đồng đều, vẫn còn nhiều vị thành niên lập gia đình sớm (tảo hôn), tỷ lệ vị thành niên bỏ học và lao động sớm còn cao, số vị thành niên đang lao động được đào tạo về chuyên môn, nghiệp vụ còn ít, tỷ lệ vị thành niên vi phạm pháp luật và tham gia vào tệ nạn xã hội tiếp tục tăng... Những vấn đề trên đang đặt ra những yêu cầu về việc xây dựng và hoàn thiện các chính sách tích cực và hợp lý đối với vị thành niên trong thời gian tới.
Tiểu mục II : phân tích những kết quả điều tra 1604 vị thành niên ở Hà Nội, T/P Hồ Chí Minh, Nam Định- Hà Nam, Huế và Lạng Sơn tìm hiểu về thực trạng và sự phát triển về thể chất của vị thành niên hiện nay. Kết quả nghiên cứu cho thấy chiều cao và cân nặng của vị thành niên đã có nhiều chuyển biến tích cực so với trước đây, đặc biệt là đối với các em nữ. Tuy nhiên sự phát triển của cân nặng còn chưa được đảm bảo và phù hợp với sự phát triển của chiêù cao. Có một tỷ lệ không nhỏ vị thành niên thường xuyên đau ốm (gần 10%) và hầu hết vị thành niên thỉnh thoảng đau ốm ( hơn 80 %) cho thấy sức khoẻ của vị thành niên hiện nay là chưa tốt. Nhiều vị thành niên vẫn còn đang sử dụng các chất kích thích và các chất Acohol như rượu, bia, thuốc lá, đặc biệt với các em nam. Có gần 1 % vị thành niên thừa nhận có sử dụng ma tuý.
Tiểu mục III : Tìm hiểu thực trạng vị thành niên trong các mối quan hệ gia đình từ cả hai phía : sự chu cấp, chăm sóc của gia đình cũng như hành vi ứng xử của bố mẹ đối với vị thành niên và qua thái độ, tình cảm của của vị thành niên đối với gia đình. Những phát hiện từ kết quả nghiên cứu cho thấy sự chu cấp của bố mẹ đối với vị thành niên hiện nay là khá tốt, sự quan tâm, giáo dục vị thành niên đã có nhiều chuyển biến theo hướng vị thành niên ngày càng được bố mẹ tôn trọng hơn, từ đó thấy rõ được vai trò và vị thế của vị thành niên trong gia đình. Sự kết gắn của vị thành niên đối với gia đình cũng được thể hiện ở chỗ vị thành niên luôn có nhu cầu chia sẻ tình cảm với gia đình, mặt khác luôn tự giác trong các công việc gia đình không chờ bố mẹ phân công, sai bảo.
Tiểu mục IV : Phân tích thực trạng học tập và lao động của vị thành niên. Kết quả nghiên cứu cho thấy vấn đề học tập của vị thành niên vẫn còn nhiều khó khăn, tỷ lệ vị thành niên bỏ học còn cao, đặc biệt đối với các em ở nông thôn. Tuy nhiên kết quả học tập chung của nhóm vị thành niên đang là học sinh đi học tương đối tốt. Phần lớn các em đạt loại khá, giỏi.
Vấn đề lao động sớm của vị thành niên cần phải có nhiều sự quan tâm hơn nữa. Đi liền với tỷ lệ bỏ học, ngày càng có nhiều vị thành niên lao động sớm với các lao động giản đơn, thu nhập thấp song công việc lại hết sức vất vả, nặng nhọc, cuộc sống và sinh hoạt của nhóm này cũng rất bấp bênh và không được đảm bảo. Điều đáng lo ngại là phần lớn các em lao động sớm do sự khó khăn và ruồng rẫy của gia đình, nên lại bày tỏ thái độ tiêu cực chấp nhận và hoàn toàn hài lòng với công việc được làm.
Tiểu mục V : Mô tả về các công việc trong đời sống sinh hoạt và các hoạt động vui chơi giải trí của vị thành niên hiện nay. Kết quả nghiên cứu cho thấy một nghịch lý là nhu cầu vui chơi, nhu cầu quan hệ tình cảm bạn bè của vị thành niên rất lớn nhưng laị tương phản với quỹ thời gian eo hẹp của các em. Nhóm học sinh dành phần lớn thời gian cho học tập, thi cử, trong khi nhóm lao động dành thời gian cho công việc kiếm sống nên nhìn chung sự vui chơi và các hình thức vui chơi của các em là rất nghèo nàn và hạn chế. Ngay cả đối với việc tiếp cận các phương tiện thông tin đại chúng, mức độ vị thành niên dành cho các hoạt động này cũng chỉ là thỉnh thoảng. Bản thân công tác chú trọng kiến tạo và phát triển các sân chơi lành mạnh cho vị thành niên cũng chưa nhận được sự quan tâm thực sự của chính quyền địa phương và các cơ quan đoàn thể.
Tiểu mục VI : Tìm hiểu nhận thức và hành vi của vị thành niên liên quan đến các vấn đề sức khoẻ sinh sản. Phần lớn vị thành niên trong mẫu nghiên cứu có cách nhìn nhận đúng đắn với các quan hệ tình dục trước hôn nhân và ngoài hôn nhân. Tuy nhiên vẫn có khoảng 10 -20 % các em tỏ ra chấp nhận. Chỉ có 1.9 các em thừa nhận có quan hệ tình dục, song ở câu hỏi gián tiếp, tỷ lệ này là 6.5 %. Điều nguy hiểm là trong số các em có quan hệ tình dục tỷ lệ sử dụng biện pháp tránh thai lần đầu là rất thấp. Hiểu biết của vị thành niên về các BPTT dừng ở ba phương pháp chính : Bao cao su, đặt vòng và thuốc uống, trong khi với các phương pháp khác, phần đông vị thành niên tỏ ra không biết. Nhận thức về HIV/AIDS của vị thành niên tương đối cao, song lại có sự mâu thuẫn đối với nhận thức về các bệnh lây nhiễm qua đường tình dục (STDs/STIs). Trong số 8 bệnh lây nhiễm qua đường tình dục được nêu, hầu hết các em chỉ biết đến hai căn bệnh là Lậu và Giang mai.
Tiểu mục VII : Tìm hiểu về những quan niệm, tâm thế xã hội, thái độ và niềm tin của vị thành niên. Kết quả nghiên cứu cho thấy trước hết, vị thành niên có ý thức tương đối về quyền trẻ em thông qua sự hiểu biết của các em đối với hai văn bản luật : " Luật Bảo Vệ, Chăm Sóc và Giáo Dục Trẻ Em" và Công Ước Quốc Tế về Quyền Trẻ Em. Đối với các vấn đề xã hội hiện nay, hầu hết vị thành niên tỏ ra lo lắng nhất là sự gia tăng của các tệ nạn xã hội, trong đó các em đặc biệt quan tâm tới nạn ma tuý, mại dâm và tham nhũng. Về các giá trị được hầu hết vị thành niên nhất trí là rất quan trọng với các em, đó là các giá trị truyền thống như lòng hiếu thảo, tinh thần đoàn kết và lòng yêu nước. Có khoảng trên dưới 70 % vị thành niên tin chắc vào sự thành công của cách mạng Việt Nam trong công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và chủ nghĩa xã hội.
Tiểu mục VIII : Phân tích những sai lệch xã hội trong nhận thức và hành vi của 305 đối tượng vị thành niên vi phạm pháp luật, hiện đang học tập tại trường giáo dưỡng số 2 và số 4 ( Ninh Bình và Đồng Nai). Theo kết quả điều tra, phần đông vị thành niên vi phạm pháp luật được hỏi xuất thân từ gia đình có bố mẹ làm buôn bán, cán bộ nhà nước và trình độ văn hoá tương đối thấp. Hành vi phạm tội phổ biến nhất của các em là trộm cắp và trấn lột. Bên cạnh đó có một số vị thành niên phạm tội nguy hiểm như giết người, buôn bán ma tuý, hiếp dâm... Mặc dù đang học tập và cải tạo song kết quả điều tra cho thấy nhiều các em thuộc nhóm đối tượng này vẫn còn nhận thức tiêu cực về các vấn đề xã hội, hiểu biết về pháp luật hạn chế, nhiều em không ý thức được sai phạm của mình, thờ ơ với cuộc sống và tương lai... Một nguyên nhân cơ bản trong việc thực hiện giáo dục với nhóm vị thành niên này chưa tốt là do sự thiếu trách nhiệm và thờ ơ của gia đình trong khi các em đang rất cần tới sự động viên, an ủi và quan tâm của những người thân nhất đối với mình.
Chương III: Nghiên cứu những chính sách và định hướng giải pháp đối với vị thành niên, bao gồm hai tiểu mục :
Tiểu mục I: Khái quát một các có hệ thống về các chính sách và các văn bản pháp luật gần đây liên quan trực tiếp đến vị thành niên do Đảng và Nhà nước ban hành, trong đó nổi bật nhất là Luật Bảo Vệ, Chăm Sóc và Giáo Dục Trẻ Em (12/8/1991) Bộ Luật Lao Động ( 5/7/1994), Bộ luật Dân sự (có hiệu lực ngày 1/7/96), Luật Giáo Dục (2/12/1998), Bộ Luật Hình Sự (21/12/1999), Luật Hôn Nhân và Gia Đình (9/6/2000)...Qua việc phân tích các văn bản luật nói trên đã cho thấy sự quan tâm đặc biệt của Đảng và Nhà Nước đối với vị thành niên, những chủ trương, đường lối và các văn bản luật đều thể hiện tinh thần nhân đạo, tinh thần chăm lo giáo dục, sức khoẻ và đảm bảo các quyền lợi thiết thực cho vị thành niên theo tinh thần chung của Công Ước Quốc Tế về Quyền Trẻ Em mà Việt Nam đã ký cam kết thực hiện. Chương phân tích này cũng cho thấy những thiếu sót tồn tại trong các văn bản luật, những khó khăn trong việc thực hiện và đảm bảo các quyền lợi về mặt luật pháp cho vị thành niên trên thực tế, từ đó có những kiến nghị, sửa đổi và bổ sung các điều khoản mới về luật pháp đối với vị thành niên.
Tiểu mục II: Tổng hợp các kết quả nghiên cứu, phân tích những thuận lợi và khó khăn đối với việc chăm sóc, giáo dục vị thành niên, từ đó bước đầu tham gia đề xuất các giải pháp và khuyến nghị đối với Đảng và nhà nước trong việc xây dựng và hoàn thiện các chính sách đối với vị thành niên.
Các giải pháp có tính trực tiếp và trước mắt như : cần có chính sách và kế hoạch cụ thể hướng trực tiếp vào việc chăm lo, giúp các em vị thành niên phát triển nhanh chóng cả về thể chất và trí tuệ, theo kịp với những chỉ số phát triển chung của vị thành niên trong khu vực và trên thế giới; Ngăn chặn kịp thời những hành vi xâm hại lứa tuổi vị thành niên, ngăn chặn hiện tượng bóc lột lao động vị thành niên, bắt trẻ vị thành niên phải làm các công việc nặng nhọc, độc hại, phải tham gia vào các tệ nạn xã hội...Cần đẩy mạnh bồi dưỡng giáo dục vị thành niên cả về kiến thức và nhân cách, nâng cao ý thức của gia đình và cộng đồng trong việc chăm sóc, quản lý và giáo dục vị thành niên.
Các giải pháp lồng ghép và gián tiếp đặc biệt nhấn mạnh vai trò của chính quyền và các cơ quan đoàn thể trong việc lồng ghép các hoạt động chăm sóc, giáo dục vị thành niên vào những chương trình phát triển kinh tế xã hội của các cấp chính quyền địa phương và cơ sở, xây dựng các điểm học tập, vui chơi, sinh hoạt lành mạnh cho các em ở các cộng đồng, tăng cường các hoạt động truyền thông đối với vị thành niên và gia đình, đổi mới nội dung và phương pháp tuyên truyền vận động của các cơ quan đoàn thể để thu được hiệu quả cao...Đặc biệt cần xây dựng một cơ chế thuận lợi để Uỷ Ban Bảo Vệ và Chăm Sóc Trẻ Em Việt Nam đảm nhiệm vai trò của cơ quan chức năng quả lý công tác chăm sóc và giáo dục vị thành niên.
Các giải pháp lâu dài gắn liền với việc xây dựng chiến lược phát triển kinh tế xã hội có hiệu quả, tập hợp các nguồn lực cần thiết để đầu tư vào việc phát triển kinh tế, tổ chức tốt công ăn việc làm cho người lao động, nâng cao mức thu nhập thực tế của người dân, xây dựng đời sống văn hoá xã hội lành mạnh, trong sáng, ngăn chặn, phòng ngừa và đẩy lui các tệ nạn xã hội ở địa phương... và như vậy mới có thể đảm bảo một môi trường lành mạnh và tốt đẹp cho sự phát triển của các thế hệ vị thành niên.